Pacemaker Operatie

Misschien kreeg u het advies van uw cardioloog of vraagt u zich af wat er precies gebeurt tijdens een pacemaker operatie. Het kan spannend zijn om een implantaat te krijgen, zeker als u nog niet weet hoe de dag verloopt en wat u daarna wel en niet mag. In dit artikel neem ik u stap voor stap mee. U leest waarom een pacemaker nodig kan zijn, welke soorten er zijn, hoe de ingreep verloopt, welke risico’s er bestaan en hoe u veilig herstelt. Ook deel ik praktische tips uit de dagelijkse praktijk, zodat u met vertrouwen toewerkt naar de behandeling.

Wat is een pacemaker en waarom een pacemaker operatie

Een pacemaker is een klein elektronisch toestel dat het hartritme bewaakt en, wanneer nodig, een elektrische prikkel geeft om een te trage of onderbroken hartslag te corrigeren. Zo blijft de pompwerking van het hart op peil en nemen klachten als duizeligheid, flauwvallen, vermoeidheid en kortademigheid vaak af. De pacemaker wordt onder de huid geplaatst, meestal onder het sleutelbeen, en is via één of meerdere draden verbonden met het hart. De batterij en chip registreren gegevens, passen het ritme aan bij inspanning en kunnen tijdens controles worden uitgelezen. Afhankelijk van het type gaat de batterij gemiddeld acht tot vijftien jaar mee.

De meest voorkomende reden voor een pacemaker operatie is een trage hartslag door een stoornis in de sinusknoop of de geleiding tussen boezems en kamers. Soms wordt een pacemaker gebruikt om bij hartfalen de samentrekking van beide hartkamers weer beter te laten samenwerken. Uw cardioloog beoordeelt op basis van klachten, onderzoeken en uw algehele gezondheid of dit de juiste behandeling is.

Soorten pacemakers

Wel of geen extra draad, de plaats van de draden en de mate van ondersteuning verschillen per pacemaker. De keuze hangt af van het ritmeprobleem en van uw hartfunctie.

Enkeldraads AAI en VVI

Een enkeldraads pacemaker ondersteunt óf de rechterboezem óf de rechterkamer. Bij AAI meet en stimuleert de pacemaker de boezem, vooral bij problemen met de sinusknoop. Bij VVI meet en stimuleert de pacemaker de rechterkamer, met name wanneer de geleiding van boezem naar kamer niet goed werkt. De implantatie duurt vaak één tot twee uur.

Dubbeldraads DDD

Een dubbeldraads systeem heeft een elektrode in de rechterboezem en een in de rechterkamer. Het apparaat kan dan boezem en kamer op elkaar afstemmen. Dit is nuttig als zowel de sinusknoop als de geleiding tussen boezem en kamer ondersteuning nodig hebben. De ingreep duurt doorgaans één tot twee uur.

Cardiale resynchronisatie CRT

Bij sommige mensen met hartfalen trekken de hartkamers niet tegelijk samen. Dan kan een extra elektrode op de linkerkamer worden geplaatst, vaak via een ader aan de buitenzijde van het hart. Dit heet cardiale resynchronisatie. Het doel is dat beide kamers weer gelijktijdig samentrekken, waardoor de pompkracht verbetert en klachten afnemen. De implantatie duurt meestal twee tot drie uur, omdat het positioneren van de linkerkamer elektrode nauwkeurig werk is.

Draadloze pacemaker

In geselecteerde situaties kan een draadloze pacemaker worden geplaatst. Deze kleine capsule komt rechtstreeks in de rechterkamer, doorgaans via de lies. Er zijn dan geen draden naar de borst en geen pocket onder het sleutelbeen. Dit is niet voor iedereen geschikt, bijvoorbeeld niet wanneer ook de boezem of de linkerkamer moet worden gestimuleerd.

Voorbereiding op de pacemaker operatie

Goede voorbereiding geeft rust. U krijgt uitleg over het type pacemaker, de verdoving, de duur van de ingreep en de nazorg. Meld altijd allergieën voor pleisters of medicijnen. Neem een actueel medicatieoverzicht mee en bespreek het gebruik van bloedverdunners en middelen tegen suikerziekte. Soms moet de dosering worden aangepast. Spreek af dat iemand u ophaalt na de behandeling.

Vooronderzoeken kunnen bestaan uit een hartfilmpje, een echocardiografie, een Holter registratie van vierentwintig uur of langer, bloedonderzoek, en soms een röntgenfoto van hart en longen. In enkele gevallen wordt een event recorder of implantabele looprecorder gebruikt om ritmestoornissen beter vast te leggen. De regels rond nuchter zijn verschillen per ziekenhuis. Soms mag u een lichte maaltijd gebruiken, soms wordt nuchter komen gevraagd. Volg daarom altijd de instructie van uw behandelteam.

Uit mijn werk in cardiologische patiëntvoorlichting zie ik dat duidelijke afspraken over medicijnen en de dagindeling veel spanning wegnemen. Schrijf uw vragen vooraf op en neem ze mee. Het helpt om samen met een naaste de informatie door te nemen, zodat u niets vergeet.

Stap voor stap: hoe verloopt de implantatie

De pacemaker operatie vindt plaats in de hartkatheterisatiekamer, een steriele behandelruimte met röntgendoorlichting. U ligt op een smalle tafel, wordt aangesloten op bewakingsapparatuur en krijgt via een infuus antibiotica, pijnstilling en vaak een rustgevend middel. De ingreep gebeurt bijna altijd met plaatselijke verdoving onder het sleutelbeen. U kunt praten en aangeven wat u voelt, maar u ervaart geen pijn op de plek van de ingreep.

De arts maakt een kleine snede van drie tot tien centimeter en maakt onder de huid ruimte voor de pacemaker, de zogeheten pocket. Via een ader onder het sleutelbeen worden een of meer elektroden naar het hart geleid. Met röntgen wordt de juiste positie gecontroleerd. De tip van de elektrode wordt met een ankertje of schroefje in het hartweefsel bevestigd. Vervolgens test de technicus de elektrische waarden om te kijken of meten en stimuleren betrouwbaar zijn. Daarna wordt de pacemaker aangesloten op de draden, in de pocket geplaatst en de wond met oplosbare hechtingen gesloten. Er komt een pleister of een drukverband op de wond.

De duur van de ingreep varieert. Een enkeldraads systeem kost vaak ongeveer één uur, een dubbeldraads anderhalf tot twee uur en een systeem met linkerkamer elektrode twee tot drie uur. Een draadloze pacemaker via de lies volgt een vergelijkbare opzet, maar dan met verdoving in de lies en een kortdurend drukverband na afloop om een bloeduitstorting te voorkomen.

Na de ingreep en de eerste uren

Na de implantatie gaat u terug naar de afdeling. Uw hartritme, bloeddruk en wond worden gecontroleerd. Vaak wordt een hartfilmpje en een röntgenfoto van de borstkas gemaakt om de positie van de draden en de longen te beoordelen. Bij een draadloze pacemaker let men extra op de lies. U heeft de eerste uren bedrust. Als een drukverband nodig is, blijft dit meestal twaalf uur zitten. De wond kan gevoelig en blauw zijn. Paracetamol volstaat doorgaans als pijnstilling. Een technicus meet de pacemaker door en beantwoordt vragen. Als alles goed is, kunt u vaak dezelfde dag of na één nacht naar huis.

Risico’s en mogelijke complicaties

Een pacemaker operatie is veilig, maar elke ingreep kent risico’s. Het merendeel van de patiënten herstelt zonder problemen. Ongecompliceerde blauwe plekken of een kleine nabloeding onder de huid komen het meest voor en trekken meestal vanzelf weg.

Er is een kleine kans op een wondinfectie. Dan kan antibiotica nodig zijn en in zeldzame gevallen het verwijderen en opnieuw plaatsen van de pacemaker. Het losraken van een elektrode komt vooral in de eerste weken voor, wanneer het littekenweefsel nog moet aanhechten. Soms is een korte heringreep nodig om de draad te herpositioneren. Bij het aanprikken van de ader kan een klaplong ontstaan. Dit is zeldzaam en wordt met een röntgenfoto gecontroleerd. Ook kan er irritatie van het middenrif optreden, met hik als gevolg, vooral bij systemen met een linkerkamer elektrode. Dit wordt meestal verholpen door de instellingen aan te passen.

Ernstige complicaties zoals een perforatie van de hartwand met vocht in het hartzakje komen zeer weinig voor, maar vragen soms om extra behandeling. In de arm aan de pacemakerzijde kan een bloedvat door de draden nauwer worden, wat soms een opgezet gevoel geeft. Meld klachten altijd aan uw behandelteam. Na een draadloze pacemaker via de lies kan een bloeduitstorting of in zeldzame gevallen een verbinding tussen ader en slagader ontstaan. Dat herstelt vaak spontaan.

Naar huis en leefregels in de eerste weken

De wond vraagt de eerste dagen aandacht. Houd de huid schoon en droog. Douchen mag meestal na twee dagen. Vermijd zeep direct op de wond in de eerste dagen. Vervang de pleister volgens het advies en let op tekenen van ontsteking zoals roodheid, warmte, toenemende pijn, zwelling of lekken van wondvocht. Krijgt u koorts boven de achtendertig en een halve graad of een nabloeding die niet stopt, neem dan contact op.

Geef de elektrode tijd om vast te groeien. In de eerste twee weken is het verstandig de arm aan de pacemakerzijde niet maximaal te heffen of ver naar achteren te bewegen. Til geen zware gewichten. Daarna bouwt u rustig op. Na ongeveer zes weken mag u de arm weer volledig gebruiken en kunt u sportactiviteiten hervatten, behalve contactsporten waarbij een harde klap op de pacemaker kan ontstaan. Wandelen en rustig fietsen zijn meestal snel weer mogelijk. Autorijden mag doorgaans na twee weken als er geen bijzonderheden zijn. Vraag bij de eerste controle om een expliciet rijadvies, zeker bij groot rijbewijs.

Over werk spreekt u af met uw arts. Fysiek zwaar werk of beroepen met sterke elektromagnetische velden vragen soms extra voorzorg. Huishoudelijke apparatuur en moderne elektronica zijn vrijwel altijd veilig bij normaal gebruik.

Controle, nazorg en telemonitoring

Ongeveer twee weken na de pacemaker operatie volgt een wondcontrole en technische doormeting. De instellingen kunnen dan op uw situatie worden afgestemd. Afhankelijk van het type pacemaker en uw medische situatie zijn er vervolgcontroles één tot twee keer per jaar. Veel systemen kunnen op afstand worden gevolgd. Een zender thuis stuurt veilig gegevens door, zodat uw zorgteam veranderingen in batterijstatus, ritme en instellingen tijdig ziet. Dit geeft rust en maakt zorg op maat mogelijk.

Leven met een pacemaker

De meeste mensen wennen snel aan de pacemaker en merken vooral dat de kwaliteit van leven verbetert. Enkele praktische aandachtspunten helpen bij een veilig dagelijks leven. Draag uw pacemakerpas altijd bij u, ook op reis. Bij toegangscontroles op vliegvelden kunt u het pasje laten zien. Kort langs een detectiepoort lopen is geen probleem, maar blijf niet onnodig in het poortje staan. Een handscanner kort bij de pacemaker is meestal veilig, vraag de beveiliger om niet langdurig op dezelfde plek te scannen.

Huishoudelijke apparaten zoals magnetron, televisie, inductiekookplaat en elektrisch gereedschap zijn veilig bij normaal gebruik. Sterke magneten direct op de pacemaker kunnen tijdelijk de werking beïnvloeden. Houd daarom magneten en grote koptelefoons met krachtige magneten niet boven de pacemaker. Moderne smartphones zijn doorgaans geen probleem. Plaats een telefoon of draadloze oplader bij voorkeur niet direct boven het implantaat en draag de telefoon in de andere borstzak.

Een MRI scan is vaak mogelijk met pacemakers die daarvoor geschikt zijn. Informeer altijd de verwijzend arts, zodat de pacemakerstand tijdelijk aangepast kan worden en het onderzoek veilig verloopt. Bestralingsbehandelingen en elektrotherapie vragen soms extra voorzorg, overleg daarom vooraf met uw cardioloog.

Vervanging, batterijduur en eventuele extra ingrepen

De batterij van de pacemaker heeft een lange levensduur. Tijdens controles wordt de spanning gemeten en wordt ruim op tijd besproken wanneer vervanging nodig is. Meestal kan de nieuwe pacemaker op de bestaande draden worden aangesloten en is de vervanging sneller dan de eerste implantatie. Bij een draadloze pacemaker in de rechterkamer wordt vaak een nieuwe capsule geplaatst terwijl de oude kan blijven zitten, tenzij er een goede reden is om te verwijderen. Soms raakt een draad op langere termijn beschadigd. Dan kan het nodig zijn een extra draad bij te plaatsen of een draad te vervangen.

Verschil met andere behandelingen

Een pacemaker ondersteunt een te traag ritme of verbetert de samenwerking van de hartkamers. Bij een gevaarlijk snel ritme of verhoogd risico op levensbedreigende hartritmestoornissen kan een ICD nodig zijn, een apparaat dat zo nodig een schok geeft. Soms wordt een pacemaker gecombineerd met een ablatiebehandeling om storende elektrische banen te behandelen. Wilt u lezen hoe een ablatie verloopt, kijk dan bij onze uitleg over de ingreep via ablatie operatie.

Wanneer neemt u contact op

Bel uw zorgteam bij koorts boven de achtendertig en een halve graad, een rode, warme of gezwollen wond, lekkend wondvocht, toenemende pijn of een nabloeding. Bij plotselinge toenemende kortademigheid, pijn op de borst, flauwvallen of een dikker wordende arm aan de pacemakerzijde moet u dezelfde dag medische hulp vragen. Bij direct levensgevaar belt u de spoedhulp.

Praktische tips en betrouwbare informatie

Maak een lijstje met vragen voor de controle, noteer eventuele klachten en neem uw medicatieoverzicht en pacemakerpas altijd mee. Veel mensen vinden het prettig om ervaringen te lezen van anderen die een pacemaker kregen en om praktische checklists te gebruiken. Voor aanvullende achtergrond over operaties in het algemeen kunt u starten op onze pagina over operaties en voor verhalen en tips uit de praktijk vindt u inspiratie op onze blogs.

Veelvoorkomende vragen uit de spreekkamer

In de praktijk vragen mensen vaak of zij weer mogen sporten, of poortjes op het vliegveld kwaad kunnen en hoe lang de ingreep duurt. Ook hoor ik veel vragen over de eerste weken thuis, autorijden en of een MRI scan nog kan. De antwoorden daarop vindt u hierboven per onderwerp uitgewerkt. Twijfelt u, bel dan altijd uw zorgteam voor persoonlijk advies.

Samenvatting

Een pacemaker operatie is een beproefde behandeling bij een te traag hartritme of bij hartfalen met ongelijke samentrekking van de kamers. De ingreep duurt doorgaans één tot drie uur en gebeurt onder plaatselijke verdoving. Na korte opname volgt een herstelperiode met duidelijke leefregels voor armgebruik en wondzorg. Met goede nazorg, regelmatige controles en eenvoudige voorzorgsmaatregelen kunt u uw dagelijkse leven veilig hervatten. Bespreek vragen of zorgen altijd met uw behandelteam, zodat de pacemaker optimaal bij u past.